RAM snelheid en latency uitgelegd: MHz en CL

MHz, MT/s en CL: wat de verpakking zegt

Een kit die als "16GB DDR4 3200MHz CL16" in de webshop staat, vertelt je drie dingen: de capaciteit, de snelheid en de wachttijd. De capaciteit kies je eerst, op basis van wat je doet. Daarover gaat hoeveel RAM je nodig hebt. Deze pagina gaat over de andere twee getallen. Wil je eerst weten wat werkgeheugen precies doet, lees dan wat RAM geheugen is.

Het getal na DDR4 of DDR5 is geen klokfrequentie maar een aantal overdrachten per seconde, in MT/s. DDR geheugen verstuurt twee keer gegevens per klokslag, dus een kit van 3200 MT/s heeft een klok van 1600 MHz. Webshops schrijven toch bijna altijd MHz. Voor het vergelijken maakt dat niets uit: 3200 MHz en 3200 MT/s zijn dezelfde kit.

De CL (CAS latency) is het aantal klokslagen dat het geheugen wacht voordat het de gevraagde gegevens teruggeeft. CL16 betekent 16 klokslagen. Bij dezelfde snelheid is een lager getal sneller. Tussen twee verschillende snelheden zegt de CL alleen niet genoeg, en daar gaat het vaak mis.

Echte latency berekenen in nanoseconden

Omdat een klokslag korter wordt naarmate de snelheid stijgt, moet je de CL omrekenen naar tijd. Crucial beschrijft de methode: duur van een klokslag maal het aantal klokslagen. Omgezet naar de getallen op de verpakking wordt dat:

echte latency (ns) = CL x 2000 / snelheid in MT/s

Een DDR4 3200 CL16 kit komt zo op 16 x 2000 / 3200 = 10 ns. Een DDR5 6000 CL30 kit ook op 10 ns. Volgens Crucial zijn de CL getallen bij elke generatie meegestegen met de snelheid, waardoor de echte latency ongeveer gelijk bleef. Is de latency in nanoseconden gelijk, dan wint de snellere kit, want die verplaatst meer data per seconde.

In de tabel hieronder staat de berekende latency van gangbare combinaties, met de goedkoopste kit die we deze week bij Nederlandse webshops vonden. De prijzen gelden voor elke capaciteit, dus de goedkoopste rij is vaak een kleine kit.

Kijk vooral naar de twee DDR4 3200 rijen. Bij dezelfde snelheid scheelt CL16 tegenover CL22 bijna 4 ns. Twee kits met hetzelfde MHz getal op de doos zijn dus niet even snel: lees altijd de CL mee.

Standaardsnelheid, XMP en EXPO

Elke generatie heeft standaardsnelheden die JEDEC vastlegt. Volgens Kingston houden de officiële DDR4 snelheden op bij 3200 MT/s en begint DDR5 bij 4800 MT/s. Alles daarboven werkt via een profiel dat op de module zelf staat opgeslagen.

Bij Intel heet dat profiel XMP (Extreme Memory Profile), bij AMD voor DDR5 op socket AM5 heet het EXPO. Je zet het aan in de BIOS en daarna draait het geheugen op de snelheid en CL van de verpakking. Intel en AMD rekenen beide profielen tot overklokken, buiten de officiële specificatie.

Zonder profiel start een DDR5 6000 kit meestal op een lagere standaardsnelheid van 4800 of 5600 MT/s. Dat is de bekendste oorzaak van geheugen dat trager lijkt dan beloofd. Er is dan niets kapot: het profiel staat gewoon uit.

Welke snelheid past bij je processor?

Begin bij het moederbord en de processor, niet bij de kit. Op AMD AM5 (Ryzen 7000 en 9000) en Intel Core Ultra 200S past alleen DDR5. Intel Core van de 12e tot 14e generatie kan DDR4 of DDR5 aan, afhankelijk van het bord. De Core i5 14600K gaat bijvoorbeeld officieel tot DDR5 5600 of DDR4 3200.

Voor AMD AM5 is DDR5 6000 CL30 de kit die pers en bouwers het vaakst aanraden. Volgens de DDR5 koopgids van Newegg loopt het geheugen op 6000 MT/s gelijk op met de geheugencontroller en de Infinity Fabric van de processor. Dat ligt wel boven wat AMD garandeert. Voor de Ryzen 7 9800X3D noemt AMD DDR5 5600 met twee modules en DDR5 3600 met vier. Prijzen van die kits staan op onze pagina DDR5 6000 CL30.

Intel noemt voor de Core Ultra 9 285K DDR5 tot 6400 MT/s. Engadget schrijft dat de Core Ultra 200S die 6400 haalt met CUDIMM modules, die een eigen klokchip hebben, en 5600 met gewone modules. Newegg raadt voor deze processors een kit van 6000 tot 6400 MT/s aan.

DDR4 3200MHz: 16GB, 32GB of 64GB

Heb je een pc die al op DDR4 draait, dan is 3200 MHz de logische snelheid. Het is de hoogste officiële DDR4 snelheid, dus een processor die 3200 ondersteunt haalt dat zonder overklokprofiel. Snellere DDR4 kits van 3600 MHz bestaan, maar die werken via XMP en alleen als je bord en processor meewerken. Oudere kits op 2133, 2400 of 3000 MHz zijn vooral nog interessant om een bestaande pc aan te vullen met dezelfde snelheid.

De tabel toont per capaciteit en snelheid de goedkoopste DDR4 desktop kit die we deze week vonden. Zo zie je meteen wat een stap naar meer GB of meer MHz kost.

Een snelheid als 5000 MHz ligt ver boven de officiële DDR4 grens van 3200 en in het bereik van DDR5, dat bij 4800 begint. Zoek je 32GB op 5000 MHz, kijk dan naar DDR5 en een moederbord dat DDR5 neemt. Twijfel je tussen de twee generaties, lees dan DDR5 of DDR4. Alle kits met prijs per GB staan op 16GB RAM prijzen en DDR4 RAM prijzen.

Ook in laptops is 3200 MT/s de gangbare DDR4 snelheid. Kingston verkoopt zijn FURY Impact DDR4 SO-DIMM modules van 8GB tot 64GB allemaal op 3200 MT/s. Bekijk daarvoor de DDR4 SO-DIMM prijzen.

Merk je snelheid in games?

Minder dan de prijsverschillen doen vermoeden. Engadget schrijft dat geen enkele game een bepaalde DDR5 snelheid vereist en dat elke game die op DDR5 draait ook goed loopt op de traagste DDR5 4800 kits. Van de traagste naar een middenklasse kit levert een beetje op. Kits op DDR5 7200 en 8400 verbeteren de framerate volgens Engadget maar weinig in games die op de processor leunen, tegen een veel hogere prijs.

Volgens hetzelfde artikel liet Tom's Hardware een DDR5 6000 CL30 kit beter presteren dan een DDR5 6400 CL32 kit. De reden die Engadget geeft: de geheugencontroller van AMD loopt tot ongeveer 3000 MHz gelijk met de geheugenklok. Bij snellere kits zakt de controller naar de helft, wat vertraging toevoegt. Bij Intel eindigde in tests van Tom's Hardware de traagste 32GB kit ongeveer 4 procent achter de snelste, over zwaar productiewerk.

Hoe zit het met JEDEC standaardkits? Engadget rekent voor dat de standaardtimings van JEDEC de latency rond 14 ns houden van DDR5 3200 tot DDR5 8800. JEDEC verhoogde de officiële grens in 2024 naar 8800 MT/s. Een snellere standaardkit is dus vooral meer bandbreedte, niet minder wachttijd.

Veelgemaakte fouten

• CL vergelijken tussen verschillende snelheden. CL30 op 6000 MT/s is sneller dan CL22 op 3200 MT/s. Reken altijd de nanoseconden uit.
• XMP of EXPO niet aanzetten. De kit draait dan op de standaardsnelheid en lijkt trager dan wat je betaald hebt.
• DDR5 6000 CL30 zien als officiële AMD specificatie. Het is een veelgebruikte overklokinstelling, geen garantie van AMD.
• Vier modules kopen voor een hoge snelheid. Twee modules houden hoge snelheden makkelijker vast. AMD noemt voor de 9800X3D zelfs een veel lagere snelheid met vier modules.
• Een tweede kit met een andere snelheid of CL bijkopen. Die modules zijn nooit als één kit samen getest, dus de snelheid op de verpakking is niet zeker.
• Snelheid boven capaciteit stellen. Snelle 16GB helpt niet als je 32GB nodig hebt.

We testen geen geheugen zelf. We verzamelen elke week de prijzen en de specificaties die Nederlandse webshops publiceren en rekenen de latency uit die specificaties uit. Alle prijzen op deze pagina zijn inclusief btw.